Voortplanting- gynaecologie

U wilt een veulentje van uw paard fokken, wat leuk! Maar ook heel spannend natuurlijk. Wat komt er allemaal kijken bij het fokken van een paard?

Een hengst uitzoeken

Wellicht heeft u uw oog al laten vallen op een potentiële 'match' voor uw merrie, zo niet dan willen veel hengstenhouders u graag helpen bij het maken van uw keuze. Bedenk u wat voor gebruiksdoel u voor uw jonge opvolger wenst en wat u zou willen verbeteren aan uw merrie. In principe bemoeien wij ons niet met uw hengstenkeuze, we willen alleen wel graag weten hoe het sperma van de hengst wordt aangeleverd (vers of bevroren) en op welke dagen zijn sperma beschikbaar is. Sommige hengsten zijn alleen op bepaalde dagen beschikbaar, of staan bijvoorbeeld in het buitenland gehuisvest.

Dekmoment vaststellen

Als u uw keuze heeft gemaakt is het wachten tot uw merrie hengstig wordt. Paarden zijn zogenaamde 'seasonal breeders', wat betekent dat zij alleen in bepaalde seizoenen vruchtbaar zijn. De meeste paarden beginnen weer hengstig te worden in het vroege voorjaar, tot aan het eind van de zomer. De cyclus van de merrie duurt ongeveer 21 dagen me daarin een hengstigheid van ongeveer een week. Aan het eind van de hengstigheidsperiode is de merrie meestal vruchtbaar.

Wij kunnen u en uw merrie begeleiden bij het vaststellen van het ideale dekmoment. De dierenarts bevoelt de baarmoeder en de eierstokken van uw merrie via het rectum en maakt een echo. We kijken naar de mate van oedeem in de baarmoeder, naar het aantal rijpe follikels, de grootte en de rijpheid van deze follikels. Daarnaast beoordelen we of de baarmoeder en eierstokken een gezonde indruk maken. Aan de hand van deze gegevens adviseren wij u om de merrie te dekken, of nog even te wachten. Op deze manier kunnen we nauwkeuriger bepalen wat het ideale dekmoment voor uw merrie is dan bijvoorbeeld op de 'ouderwetse' manier, zoals bijvoorbeeld het schouwen van de merrie.

De 'dekking'

Vroeger werden veel merries op de natuurlijke wijze gedekt. Hoewel dit bij bepaalde rassen nog steeds gebruikelijk is, wordt er tegenwoordig vooral veel gebruik gemaakt van kunstmatige inseminatie. Hierbij wordt een rietje met sperma van de hengst in de baarmoeder van de merrie gebracht. Op deze manier kan de hengst met één zaadlozing meer dan één merrie bevruchten. Daarnaast is het hygiënischer, de kans op overdraagbare aandoeningen, zoals CEM is veel kleiner. Bovendien is kunstmatige inseminatie veiliger dan een natuurlijke dekking, voor zowel de merrie als de hengst. De merrie kan de hengst niet trappen tijdens de dekking en de hengst kan de merrie niet beschadigen.

Een nadeel is natuurlijk dat er minder zaadcellen beschikbaar zijn voor de bevruchting dan in een volledige zaadlozing. Daarom is het zo belangrijk om het dekmoment zo nauwkeurig te bepalen.

De inseminatie kan uitgevoerd worden door de hengstenhouder, die het sperma vaak zelf bezorgt en ervaren is. Als dit niet mogelijk is, kunnen wij uw merrie voor u insemineren. Dit kan met zowel vers als bevroren sperma. Vers sperma van goede kwaliteit kan in de baarmoeder worden gebracht als de verwachting is dat er binnen 24 uur een eisprong plaats vindt. Vaak overleeft het sperma wel tot 48 uur in de baarmoeder van de merrie. Graag controleren we in zo'n situatie twee dagen na de dekking of de eisprong ook daadwerkelijk heeft plaatsgevonden en er een mooi geel lichaam is ontstaan, hoeveel eitjes er zijn gesprongen en of de eierstokken en baarmoeder nog steeds een gezonde indruk maken. Nadat bevroren sperma ontdooid is, wordt het bij de merrie ingebracht. Omdat het veel moeilijker is om bevroren sperma in bevruchtende conditie te houden en omdat er vaak nog minder zaadcellen beschikbaar zijn, moet de inseminatie nauwkeuriger plaatsvinden. Het sperma wordt dan in de richting van de juiste eileider in gebracht en het liefst op het moment dat er een eisprong plaatsvindt. De merries die met diepvries sperma geïnsemineerd worden, hebben daarom een intensievere begeleiding nodig. Dit sperma overleeft namelijk maar ongeveer zes uur in de baarmoeder van uw merrie. Daarnaast is de kans dat uw merrie in 1 x drachtig wordt van diepvries sperma, kleiner dan van vers sperma.

Drachtcontrole

Als de dierenarts heeft vastgesteld dat uw merrie een eisprong heeft gehad, is het wachten begonnen. Ongeveer 16 dagen na de eisprong, kan de dierenarts controleren of de merrie ook drachtig is geworden! Het is belangrijk om de drachtcontrole rond deze dag uit te voeren, toch zeker voor dag 18, omdat we ons moeten verzekeren van het feit dat het om een eenlingdracht gaat. Hoewel we heel soms wel eens in het nieuws zien dat een paard een tweeling gezond ter wereld heeft gebracht, gaat dit in bijna alle gevallen mis. De capaciteit van de placenta van paarden is namelijk niet groot genoeg om een meerling van voldoende voedingsstoffen te voorzien. Daarom resulteert een meerlingdracht vaak in een abortus rond de 7e maand van de dracht.

Om u ervan te verzekeren dat alles goed gaat, kunt u rond dag 35 nog een echo laten maken, waarbij we vaak al hartactie kunnen waarnemen in het vruchtje! Als alles er dan goed uitziet, gaat het gelukkig nog zelden mis met de dracht van uw paard en kunt u na ongeveer 11 maanden een veulentje verwachten! Wel is het verstandig om aan het eind van het seizoen, bijvoorbeeld in september nog een echo te laten maken. Mocht uw merrie dan niet meer dragend zijn, kan de dierenarts een gustverklaring schrijven voor uw hengtenhouder.

Vruchtbaarheidsproblemen

Helaas gaat de bevruchting van uw merrie niet altijd vanzelf. Soms heeft een fokker een heel seizoen lang geprobeerd een merrie drachtig te krijgen en is dit helaas niet gelukt, terwijl ze het volgende jaar in 1 x drachtig kan zijn. Soms heeft een merrie een afwijkende cyclus, of blijft er na de bevruchting vocht in de baarmoeder aanwezig. Dit kunnen aanwijzingen zijn van een (subklinische) baarmoeder infectie. Uw merrie heeft hier in het dagelijks leven waarschijnlijk geen last van, daarom wordt dit vaak pas duidelijk op het moment dat u met uw merrie wilt fokken. Deze vruchtbaarheidsproblemen komen we veel tegen:

  • Merrie/hengst-combinatie past niet: heel soms past een bepaalde combinatie merrie met hengst niet goed bij elkaar. U blijft dan proberen en zonder aanwijsbare oorzaak wordt de merrie niet drachtig. Soms lukt het dan wel als u een andere hengst probeert.
  • Endometritis: dit is een duur woord voor baarmoeder ontsteking. Hierbij is het slijmvlies aan de binnenzijde van de baarmoeder ontstoken door bijvoorbeeld bacteriën, schimmels of gisten. vaak ziet u dat uw merrie wat 'vuilt' tijdens haar cyclus, waarbij er wat troebele uitvloeiing uit haar vulva komt. Op echo kunnen we wat vocht in de baarmoeder of baarmoederwand zien. Daarnaast is de cyclus van de merrie soms verkort, u merkt dit doordat uw merrie eerder hengstig wordt dan u verwacht. Deze symptomen komen niet altijd voor, soms merkt u niet, en nemen wij niets waar op echo en is er toch een ontsteking aanwezig. Een swab monster, of baarmoeder spoelsel kan dan in het laboratorium gecontroleerd worden op de aanwezigheid van ziektekiemen, waarna een adequate behandeling kan worden ingezet. Daarnaast bestaat er bij paarden een speciale vorm van baarmoeder ontsteking: de 'post-breeding endometritis'. Hierbij wordt 1 dag, tot enkele dagen na de dekking of inseminatie een vieze uitvloeiing uit de vulva waargenomen. Het spoelen van de baarmoeder is dan nodig om een innesteling van de vrucht mogelijk te maken.
  • Cystevorming: bij (met name) oudere merries kunnen cystes in de baarmoeder wand ontstaan. Een cyste is een met vocht gevulde holte in het weefsel, ze kunnen willend van vorm en grootte zijn. Uw merrie heeft geen last van deze cystes. Wel kunnen zij een belemmering vormen voor het goed innestelen van een vrucht, omdat ze letterlijk in de weg zitten. Ook de drachtigheidsdiagnostiek kan bemoeilijkt worden door de aanwezigheid van cystes. Soms zijn de cystes namelijk perfect rond en dezelfde grootte als een vrachtje op 16 dagen. Daarom vinden wij het fijn als we voor de drachtigheidscontrole, uw merrie al eens hebben bekeken. Wij tekenen haar eventuele cystes in op haar merriekaart, zodat er geen verwarringen kunnen ontstaan.
  • Anatomische veranderingen aan de vulva/lucht aan zuigen: Door zware bevallingen in het verleden, of door het ouder worden van uw merrie, kan de vulva van uw merrie soms niet meer zo mooi sluiten. Hierdoor kan er bij bepaalde bewegingen van uw merrie lucht worden aangezogen in de vagina. Hierbij komt soms vuil mee naar binnen, waardoor een endometritis kan ontstaan. In sommige gevallen kan het dan helpen als de merrie wordt 'dichtgezet'. Hierbij hechten we het bovenste gedeelte van de vulva aan elkaar, waardoor de opening smaller wordt.
  • Anoestrische merries: deze merries komen soms niet goed in cyclus, waardoor zij geen eisprong hebben, of soms überhaupt niet hengstig worden. Bij deze merries kan het zinvol zijn bepaalde hormoonbehandelingen op te starten om haar cyclus weer opgang te helpen. Het is wel van belang om de eierstokken en baarmoeder van uw merrie dan eerst een keer op echo te hebben gezien, om bepaalde ziekteprocessen uit te sluiten.

Als u van plan bent een veulentje te gaan fokken, begeleiden wij u en uw merrie daar graag bij. Of u nou kiest voor natuurlijke dekking, kunstmatige inseminatie, een probleem merrie heeft, of niet... Wij staan voor u klaar om ervoor te zorgen dat u volgend jaar een prachtig veulentje in de wei heeft lopen!